یلدا یا «شو چِلِه» در ایل بختیاری و قوم لُر

یلدا، یا آن‌گونه که در میان ایل بختیاری و قوم لُر شناخته می‌شود «شو چِلِه»، یکی از کهن‌ترین و پرمعناترین آیین‌های ایران‌زمین است؛ جشنی که ریشه در ژرفای تاریخ و باورهای اسطوره‌ای مردمان این سرزمین دارد. ایرانیان باستان در طول سال، بیش از چهل جشن و آیین گوناگون برگزار می‌کردند و شب یلدا، در فرهنگ بختیاری و قوم لُر جایگاهی ویژه و ارجمند داشته است. شو چله از غروب واپسین روز پاییز آغاز می‌شود و تا برآمدن خورشید در نخستین روز زمستان ادامه می‌یابد.

بر پایه باورهای دیرین ایرانی، که سرچشمه در آیین مهر یا میترا دارد، واپسین شب آذرماه بلندترین شب سال و آستانه ورود به فصل سرما به‌شمار می‌رفت. نیاکان فرهیخته ما با بهره‌گیری از دانش ستاره‌شناسی و مشاهده دقیق گردش طبیعت، به نظم تغییرات شب و روز در گذر سال پی برده بودند. آنان دریافته بودند که در این شب، خورشید به پایین‌ترین جایگاه خود در افق می‌رسد و پس از آن، گویی دوباره زاده می‌شود؛ چرا که از فردای آن شب، روزها اندک‌اندک بلندتر و روشنایی فزونی می‌گیرد. از همین‌رو، این شب را زادروز خورشید، نماد پیروزی نور بر تاریکی، آغازی دوباره و نویدبخش غلبه روشنایی بر ظلمت می‌دانستند و آن را جشن می‌گرفتند.

در باور ایرانیان باستان و از جمله قوم بختیاری، تاریکی نماد اهریمن و نیروهای تباهی بود. چون در طولانی‌ترین شب سال، سیاهی به اوج خود می‌رسید و گویی خورشید در کام اهریمن فرو می‌رفت، این شب نحس انگاشته می‌شد. از این‌رو، با فرا رسیدن شو چله، آتش می‌افروختند و گرداگرد آن به شادی، پایکوبی و سرور می‌پرداختند تا با فروغ آتش، نیروهای اهریمنی را از خود دور سازند و بر سیاهی چیره شوند.

با طلوع آرام خورشید از پس کوه‌های سرافراز زاگرس، پس از شبی طولانی و تاریک که نماد اهریمن و تباهی است، پیروزی روشنایی جلوه‌گر می‌شود. زایش دوباره خورشید و بازگشت نور، امید و زندگی، به‌تدریج آشکار می‌گردد و گرامی‌داشت شب چله در حقیقت ستایش نیکی، روشنایی و خیر است.

در فرهنگ بختیاری و قوم لُر زمستان به دو دوره تقسیم می‌شود: نخست «چله بزرگ» که چهل روز آغازین زمستان را در بر می‌گیرد و پس از آن «چله کوچک» که بیست روز ادامه دارد و نشانه فروکش‌کردن تدریجی سرمای سخت زمستان است.

چند روز پیش از فرا رسیدن شو چله، مادران ایل گندم را در آب می‌خیساندند و سپس آن را بر آتش برشته می‌کردند. این گندم بوداده را با میوه‌های محلی همچون کلخَنگ، کشمش و مغز گردو درهم می‌آمیختند و خوراکی ویژه برای شب‌نشینی یلدا فراهم می‌ساختند. افزون بر این، شام شب چله که در گذشته بیشتر شامل دم‌پختک یا برنج و گوشت بود، در کنار ماست و شیر صرف می‌شد؛ خوراک‌هایی که به نیت افزونی روزی و برکت بر سفره‌ها می‌نشست.

شب‌نشینی شو چله تا دمیدن سپیده‌دم، در کنار آتش، با شور و شادمانی ادامه می‌یافت. شاهنامه‌خوانی، تفأل به دیوان حافظ، نقل خاطرات کهن، شنیدن پندهای بزرگان و یادکرد درگذشتگان با قرائت فاتحه، از ارکان جدایی‌ناپذیر این شب بود. در گذشته، شاهنامه‌خوانی و قصه‌گویی جایگاهی ویژه داشت و بزرگان و باسوادان خانواده، اشعار حماسی فردوسی بزرگ را با صدایی گرم و دلنشین می‌خواندند و روایت‌ها و حکایت‌هایی را بازگو می‌کردند که نسل به نسل در میان ایل سینه‌به‌سینه منتقل شده بود.

از آن‌جا که شو چله آغاز فصل بارش برف و باران به‌شمار می‌رفت، بختیاری‌ها در این شب برای نزول رحمت الهی، سرسبزی زمین‌ها و فزونی دام‌ها دعا می‌کردند. انار و هندوانه نیز به سبب رنگ سرخشان، که نماد گرما، نور و شادی است، جایگاهی ویژه در سفره شب چله داشتند و این رسم تا امروز نیز پابرجا مانده است.

پخت نان محلی «گرده» از دیگر آیین‌های کهن شب یلدا در میان بختیاری‌ها بود. درون این نان، مهره‌ای پنهان می‌کردند و آن را میان حاضران تقسیم می‌نمودند؛ هر کس که مهره در سهم او قرار می‌گرفت، خوش‌اقبال و نیک‌بخت دانسته می‌شد.

امروزه، با فاصله‌گرفتن از سبک زندگی سنتی و گسترش مظاهر زندگی مدرن، بسیاری از آیین‌های صمیمی گذشته، از جمله صله‌رحم و گردهمایی‌های گسترده خانوادگی، کمرنگ شده است. بی‌توجهی به نقش ارزشمند بزرگان ـ که حافظان اصلی این سنت‌ها و گنجینه‌های زنده فرهنگ بختیاری‌اند ـ سبب شده است بخشی از آداب و رسوم پرمایه شب چله در معرض فراموشی قرار گیرد؛ آیین‌هایی که هر یک، روایتگر هویت، باور و پیوند عمیق انسان با طبیعت و تاریخ خویش‌اند.